De modaliteitenleer is het meest gewaardeerde en gebruikte deel van de Dooyeweerdiaanse filosofie; Dooyeweerd zelf viel zijn leerlingen vooral lastig met de transcendentale kritiek, tot grote ergernis van die leerlingen.
Een promovendus heeft bijvoorbeeld naast zijn proefschrift over kwaliteitsbeleid een boekje geschreven waarin kwaliteitsbeleid wordt behandeld aan de hand van de modaliteiten; Hoogland heeft zoiets gedaan voor het bedrijf.
Als je kijkt naar de modaliteiten, zie je een staalkaart van de fundamentele vakwetenschappen.
De fysiologie is het meest reductionistisch van die allen. Kijk naar Drees: zijn wereldbeschouwing komt erop neer dat alles in principe fysisch te verklaren is, maar dat dit te ingewikkeld is; het sociologisch aspect is een soort van tweede-ordeverklaring om dit op te vangen.
| Freerk: | De wat radicalere aspecten zitten lager: kijk naar wiskundigen die vinden dat alles wiskunde is, zelfs de natuurkunde. |
| Hoogland: | Jaja, en als zijn vrouw een grapje maakt, lacht hij zich nog een breuk :-). |
Als je kijkt naar de geschiedenis (naar de Bijbel in het bijzonder) dan zie je dat er in Numeri 35 en in Deuteronomium 19 de regeling van de vrijsteden ingesteld wordt:
De 19:5 Als bijvoorbeeld iemand met zijn naaste in het bos komt, om hout te hakken, en
zijn hand maakt een zwaai met de bijl om een boom te vellen, en het ijzer schiet van
de steel af en treft zijn naaste, zodat deze sterft, dan kan hij naar een van die steden
vluchten en in leven blijven.
De 19:6 Anders zou de bloedwreker, terwijl zijn hart nog verhit is, bij zijn achtervolging de
doodslager kunnen inhalen, omdat de weg te lang is, en hem om het leven brengen,
hoewel hij niet des doods schuldig is, aangezien hij tevoren geen haat koesterde.
Nu 35: 28 Want in de vrijstad zal hij moeten wonen tot de dood van de hogepriester, en
na de dood van de hogepriester zal de doodslager naar het land zijner bezitting
mogen terugkeren.
Vergelding gebeurde al bij fysische causaliteit, maar met retrocipaties vanuit het recht: de doodslager moet berecht worden als hij dat verlangt om zijn niet-opzet te bewijzen. Nu, dat wil zeggen in deze tijd, is er sprake van rechtscausaliteit: pas als iemand met opzet gehandeld heeft, is hij schuldig; van bloedwraak is geen sprake.
Iets wat als psychologistisch te bestempelen is, is de uitspraak van Burkeley: esse est percipi.
Hogere aspecten proberen te verklaren vanuit amdere hoge aspecten (is het sociaal handelen in een groep psychisch te verklaren?) heet partieel reductionisme.
Marx was een economisch reductionist: de hele samenlevingsstructuur is hetzelfde als de economische structuur; het recht bijvoorbeeld is alleen om eigendom te regelen.
Het Freudiaanse godsdienstbeeld is een goed voorbeeld van partieel reductionisme: door godsdienst te verklaren als het zoeken van een vaderfiguur door een oedipuscomplex wordt godsdienst een uitsluitend psychisch geheel.
Een fragment uit Calculating God1:
“They’ve got a museum here in Toronto, and it’s got some special fossils on display. Those fossils are a lie, says Reverend Millet. A blasphemy. And they’ll be showing those fossils to that great big spider alien.”Dit soort fundamentalisten verheffen het pistische aspect zodanig dat alle andere aspecten niet nodig zijn; iemand die Hoogland ontmoette zei: “Waarom al die wetenschap? Stop er maar mee; alles wat we nodig hebben staat in de Bijbel.”
“Yeah?” said Falsey.
“This world is a testament to God’s handiwork. And those fossils, they either are fakes or the work of the devil. Creatures with five eyes! Creatures with spikes sticking out everywhere! You’ve never seen the like. And scientists are telling the aliens that those things are real.”
“All fossils are fake,” said Falsey. “Created by God to test the faith of the weak.”
“You and I know that. And it’s bad enough the atheists are able to teach our kids about fossils in schools, but now they are showing them to aliens, making those aliens think we believe the lie of evolution. The aliens are being led to believe that we humans don’t believe in God. We’ve got to make it clear that those godless scientists aren’t speaking for the majority.”
“So . . . ,” said Falsey, inviting Ewell to continue.
“So, Reverend Millett, he wants us to destroy those fossils. The Bogus Shale, he calls them. They’re on special display here, and then they’re supposed to travel down to Washington, but that won’t happen. We’re going to put an end to the Bogus Shale once and for all, so those aliens will know that we don’t care about such things.”
In het dagelijks leven zie je dat de samenleving sterk geëconomiseerd is: de thuiszorg is tot op 5 minuten gepland en laat geen ruimte voor een praatje of iets anders opbeurends.
Een voorbeeld om dit te illustreren is een tv-reclame van de zorg: een man met stok loopt op z’n gemakje door de hal van een tehuis, terwijl een zuster constant langs hem heen aan het heen-en-weer rennen is. Aan het eind van de gang staat ze even bezweet en hijgend voor de man stil. De man vraagt dan aan haar: “Gaat het een beetje?”
De zorg wordt steeds meer een contractrelatie: men maakt afspraken en doet concessies; de motivatie (voor mensen zorgen (uit liefde of geloof)) wordt weggedrukt.
Freerk: Wat is het esthetisch aspect van zorg?
Hoogland: Ik werk in de zwakzinnigenzorg: vroeger ging je met een zwakzinnig kind rond het zesde levensjaar naar een ziekenhuis, alwaar je werd ontvangen door een medisch directeur in een witte jas: “Bedankt en tot ziens mevrouw: woensdag van 1 tot 2 is bezoekuur.”, waarna ze de rest van hun leven daar bleven zitten.
Nu wonen die mensen op zichzelf, kopen zelf meubels, richten zelf hun huis in.
Claudia: Of kijk naar het Wilhelmina Kinderziekenhuis, waar ze alle mogelijke moeite doen om de kinderen nog een beetje het gevoel te geven dat ze niet in een ziekenhuis maar een speeltuin zijn.
De volgorde en het aantal zijn nog steeds discussiepunten: waarom 15?
Waarom geslachtelijkheid geen aspect is, is omdat niet alles daarin te vatten is en omdat wij Nederlanders dat niet intuïtief aanvoelen: is een taart nou mannelijk of vrouwelijk?2
Wat ook zou kunnen is het fysische en kinetische aspect samen nemen, en het chemisch aspect aan het rijtje toevoegen.
Ook het psychische aspect is aan kritiek onderhevig: volgens Dooyeweerd is dit aspect niet-normatief en receptief (zoals pijn e.d.); Ouweneel daarentegen geeft als voorbeeld dat je onrechtmatig boos kan zijn, dus dat het wel degelijk normatief is; hij doet de suggestie het psychische aspect op te delen in een perceptief en een sensitief aspect.
Het getalsmatig aspect wordt gekenmerkt door discontinuïteit: na 1 komt 2 en dan 3. Het ruimtelijke is continu. Het oneindigheidsprobleem, zo beweerde iemand, komt door een ruimtelijke anticipatie in het arithmetisch aspect (tussen 1 en 2 zitten oneindig veel andere getallen). Dit levert antinomieën op: onoplosbare problemen die botsingen zijn met zichzelf, zoals “het regent en het regent niet”, oftewel men heeft de verschillende aspect niet gedifferentieerd. In veel rechtssystemen wordt het ethisch aspect herleid tot het juridische aspect.
Enkele voorbeelden van antinomieën:
Voor de richtingen en verdere info over de aspecten verwijs ik u naar Beheersing 3.
Het pistisch aspect is de hoogste ontsluiter, want de rest ontsluit zich naar het geloof van het hart.
Ontsluiten heeft te maken met differentiëren: een ontwikkelende samenleving differentieert dingen naar hun aspecten.
Een voorbeeld: vroeger hing kunst in de kerk en werd het als zodanig niet gewaardeerd; nu hangt kunst in musea waar je ervoor betaalt om er naar te staren.
| Dooyeweerd: | het is zichtbaar dat de lagere aspecten bij een primitieve samenleving nog niet ontsloten zijn; eerst is het ieder voor zich, later komt er ruilhandel, enzovoorts |
Freerk: Maar waarheen ontwikkelt zich dit?
Hoogland: Volgens Goudzwaards boek “Kapitalisme en ontwikkelingszin” wordt de huidige samenleving steeds meer een tunnelsamenleving: er ontstaat een toesluiting richting het economisme; Volgens Schuurman daarentegen wordt de techniek allesoverheersend.
Freerk: Ja, maar waarom die aspecten?
Hoogland: Dat heeft te maken met het geloofsaspect (het grondmotief): volgens Goudzwaard is de financiële waarde van dingen vergoddelijkt, volgens Schuurman is het de beheersingsdrift van de mens die hen leidt naar de techniek.
Het is dus geen evolutionair proces, maar het handelen van mensen dat dit stuurt (Dooyeweerd: ontsluiting van Gods schepping door de mens), met het geloof, de wil, het denkbeeld, enzovoorts...
De aspecten zijn “gebaseerd” op Abraham Kuypers theorie van de soevereiniteit in eigen kring: soevereiniteit op alle gebied, waar de staat van af moet blijven. De staat moet opletten op excessen en dan ingrijpen (zie § III.3.9).
Over de tijd als aspect is veel discussie: de tijd geeft de samenhang: er zijn eerdere en latere aspecten (zie ontsluiting ietsje naar boven) en tijd is in alle aspecten terug te vinden: het verjaren bij het juridisch aspect, eerst 1 en dan 2 en dan pas 3 bij het arithmetisch aspect.
Kant: we zien alles in eerder-later, voor-achter.
Het niet als zodanig bestaand technisch aspect is ingetrokken bij de historische zinkern van historische aspect (vorming); dit heeft enige uitleg nodig.
Een zijnswijze is ook wetskring, met eigen regels die alleen binnen die kring toe te passen zijn, en een ervaringswijze. Ook heeft een aspect een zinzijde: als je van alles de prijs wilt weten heeft dat economisch zin.
Er is een soort intuïtieve benadering: elk aspect is onherleidbaar, maar heeft een zinkern.
Voor het economisch aspect is dit spaarzaamheid, voor het esthetisch harmonie.
Volgende keer wordt de verhouding tussen subject en object besproken.
Jan-Willem: Wat is een vriesveem?
Hoogland: Geen idee.
Van Dale:
veem (het ~)
Tekst en inhoud door Jan-Willem Dijkshoorn
Layout door Theo van Klaveren
De auteurs zijn niet verantwoordelijk voor de inhoud van deze pagina's.
Commentaar over deze pagina's: E-mail naar Jan-Willem.